دو قرن نشاط و فعاليت داشته است هيچ ملتى در تاريخش نداشته است . اين ، دو قرن سكوت نيست ، دو قرن نشاط است ، دو قرن فعاليت است . و راستى اين‌طور است . اگر شما تمام دورهء ساسانيان حتى قبل از ساسانيان را در نظر بگيريد ، همان دوره‌اى كه ايران از نظر سياسى و نظامى در اوج عظمت بوده و با دولت روم رقابت مىكرده است ، مىبينيد ايرانى در تمام اين دوره به اندازهء نيمى از آن دويست سال دانشمند نداشته است . اتفاقاً اين دو قرن ، دورهء آزادى ملت ايران است . نه اينكه بخواهم از حكومت عرب كه همان حكومت بنى اميه است دفاع كنم . آنها كه از نظر ما وضعشان روشن است . در عين اينكه اين مردم كثيف حكومت مىكردند ، ملت ايران از لحاظ علم و فرهنگ آزادىاى داشته است كه در قبل نداشته است . حرف ديگرى كه اين مرد مىگويد راجع به زردشت است . مىگويد : چطور شد اسلام كه آمد ، دين زردشت منسوخ شد و حتى الفباى پهلوى رفت و الفباى عربى جاى آن را گرفت ؟ باز مىگويد : بعضى از مستشرقين شايد در اينجا بخواهند زور را مستمسك قرار بدهند ولى تاريخ نشان مىدهد كه ملت ايران دين زردشت را از روى رضا و رغبت رها كرد و با كمال رغبت دين اسلام را انتخاب نمود . بعد مىگويد : حقيقت هم اين است . ما كه يك نفر خارجى هستيم و نه مسلمانيم نه زردشتى ، وقتى قرآن را جلويمان بگذاريم ، كتاب زند و پازند را ، آثار زردشت را هم كه مىگويند مال زردشت است ( و الّا زردشت آثار قطعى ندارد ) جلويمان بگذاريم ، مىبينيم اصلًا با قرآن طرف نسبت نيست . اساساً قرآن يك كتاب زنده است . امروز هم يك كتاب زنده است و انسان خودش را از آن بىنياز نمىبيند . اما آثار زردشت چيزى نيست كه قابل مطالعه باشد . بعد مىگويد : ايرانيان هزارساله كه كور نبودند ، از يك طرف قرآن را مىديدند و از طرف ديگر كتاب زردشت را ؛ مشاهده مىكردند كه ايندو قابل مقايسه نيستند ، قهراً قرآن را انتخاب مىكردند . اين خودش دليل بر رشد ملت ايران است ، دليل بر اين است كه ملت ايران در عين اينكه به مليت خودش علاقه‌مند بوده است ولى تعصب ملى چشم او را هرگز كور نكرده است ، يعنى به خاطر تعصبات ملى پا روى حقيقت نمىگذاشتند . مسلّم از جنبهء مليت ، ملت ايران با ملت عرب خوب نبودند . معلوم است دو ملت و دو نژاد بودند . اين ، طبيعت بشر است . ما مىبينيم مردم دو